Una spricadura scentìfiga, simpli e crara
Sa kistioni a pitz''e una lìngua sarda uniatzada d'anti prena 'e trobeddas tropu: a kini kistiònat amesturendi cosa ki esti stesiada, a kini kistiònat stesiendi cosa ki esti impari.
Po kini no ndi scit o ndi scit pagu, s'arresurtau est a si perdi, cumenti naraus in italianu, in d-una tassa 'e akua, sperditziendi siat su pagu tempus ki est abarrau, siat su scallentamentu de nosu sardus, ki esti su scusorju prus mannu ki tòcat a amparai de donnya manera.
Po cumprendi beni sa cosa, insaras, tòcat a stesiai grafia e morfologia, ki funti duas cosas diferentis, in calikisiat lìngua.
Sa grafia esti sa manera de scriri is sonus, esti cumenti a unu sonu di feus currispundi una litra, cumenti unu sonu du traduseus in scriidura.
Sa morfologia esti cumenti bessint is fueddus, is artìculus, is verbus e aici nendi. Esti cumenti bessit su sonu insoru, segundu ki sìanta, singularis o pruralis, presentis o passaus e aici nendi.
Su sonu italianu -chi- s'agàtat in d-unu muntoni 'e lìnguas, e donnya lìngua du scriri de una manera diferenti:
-qui- spannyolu (castillyanu)
-que- grafia frantzesa
-kee- grafia ingresa
-ki- grafia tedesca
-κι- grafia arega antiga e moderna
-ci- grafia latina antiga
-ki- grafia latina de s'edadi 'e mesu
e, a s'acabu,
-chi- eus nau, grafia italiana
-ki- grafia sarda autònoma.
Totu custa est una kistioni de grafia, una kistioni de tradusidura scrita de su sonu ki in italianu scrieus -chi-, calikisiat sa bariedadi de su sardu ki nce du agataus.
Ma ki depeus tradusi in sardu sa fràsia -i cani che ho visto sono grandi- da potzu tradusi segundu duas bariedadis:
1) campidanesu: is canis ki apu biu funti mannus
2) logudoresu-nugoresu: sos canes ki apo bidu sunu mannos.
Ki custas duas tradusiduras funti diferentis esti po una kistioni de morfologia, no de grafia. A essi diferenti esti sa morfologia (s'artìculu, sa bessida de su nòmini, su verbu, sa bessida de s'açungidori), no sa grafia, ki esti oguali in toteduas is frasias (ki esti sa grafia sarda autònoma).
E insaras, ita boleus uniatzai, sa grafia o sa morfologia puru [1] ?
Is bariedadis si distìnghinti pròpiu po sa morfologia diferenti, po cussu ki nosu, po nai, feus una morfologia de mesu intr''e is bariedadis, seus fendi un'atra bariedadi, ki no esti campidanesu, ni logudoresu, e no esti fueddada ni de is campidanesus ni de is logudoresus.
Custa morfologia 'e mesu iat a podi assimbillai a calancuna suta-bariedadi de làcana puru, ma comuncas, po su prus, iat essi una bariedadi ki no esisitit ni in d-unu logu ni in s'atru.
Po cussu, ki boleus arrespetai is bariedadis, cumenti totus nàranta (mancai ki, su prus, du nàrant a fueddus sceti), s'ùnigu uniatzamentu ki fait a fai esti su de sa grafia, est a nai a scriri is sonus ogualis, ki nci funt in is duas bariedadis, in sa pròpiu manera.
Po nai, su sonu ki in italianu scrieus -chi- esisitit in toteduas is bariedadis, e du scrieus de sa pròpiu manera (-ki-) in toteduas is bariedadis:
1) campidanesu: kini sesi?
2) logudoresu-nugoresu: kie sese?
Custas duas fràsias tenint una morfologia diferenti, ca funti de duas bariedadis diferentis, e perou tèninti sa pròpiu grafia (grafia sarda autònoma), ki làssat a craru su naturali insoru.
Sa ki d'ìanta nau Limba Sarda Unificada iat uniatzau sa grafia e sa morfologia puru.
Funti cosa sballiadas sa una e s'atra puru: po su ki spètat a sa grafia, ca sa grafia italiana no àndat beni po su sardu, ca du sbisùriat [2] , e po su ki spètat a sa morfologia, ca no àndat beni a imponni una morfologia (e duncas una bariedadi) a pitz''e is atras.
Sa L.S.U. esti turada jai, morta strecada a suta de is iscuntròrius suus e totu, morta strecada a suta de sa pagu democratzia ki nci teniat (su prus de is sardus -is campidanesus- iant ai dèpiu scriri umperendi una bariedadi -su logudoresu- de una minoria de sardus).
Doneudi' su pèsami e no ndi fueddeus prus.
Is kistionis de fonètiga funti custas, mudàntzias prus o mancu piticas ki comuncas no mùdanta su naturali de sa bariedadi, cumenti inveças sutzedit ki nosu feus mudai is bessidas de is nòminis, de is açungidoris, is verbus, is artìculus...
Unu contu est a essi "arregulaus" intr''e sa pròpiu bariedadi, umperendi in su scritu is formas prus difùndias, po no nç'arrui in su de si fai comprendi de is de bidda sceti, un'atru contu est a mudai sa morfologia, sbisuriendi is bariedadis.
Sa kistioni imoi esti custa: cumbenit a fai un'atra lìngua sarda uniatzada, mancai ki democràtiga?
S'arrespusta esti ca nou sempri, no ca no serbit sceti, ma ca iat a fai dannu puru.
A ita iat a serbiri? A scriri is documentus ofitzialis de s'arrejoni? E poita, meda nci bolit po s'arrejoni a scriri is documentus ofitzialis no in d-una bariedadi sceti, ma in tresi (campidanesu, logudoresu, nugoresu)?
Inveças de pigai unu tradusidori sceti, nd'iat a depi pigai tresi, spaçau.
Aici iat a afortiai a totus, nisçunus s'iat a kesçai, e totus, jai ki si nc'iant a agatai, iant'essi strumbullaus a ligi, a scriri e a fueddai.
Kini d'at nau ca is istituiduras depint umperai una lìngua e/o una bariedadi sceti? Ma kini d'at nau?
In Austràlia sa telebisura de Stadu, e duncas un'istituidura, fait su telejorronali donnya di' (fueddau e scritu) in ùndixi lìnguas diferentis. Cosa, si ndi parit!
E innoi, kescendisi' po duas o tresi bariedadis [3] e de sa pròpiu lìngua puru. Cosa de no crei!
Prus bariedadis umperadas po sa pròpiu cosa in su pròpiu tempus iat a bolli nai prus bariedadis afortiadas e duncas (jai ki su sistema linguìstigu esti su pròpiu i esti unu sceti), totu sa lìngua sarda prus afortiada. In d-unu circu birtudiosu nc'iat'essi prus genti satisfada, prus genti scallentada, prus genti ki trabàllat po sa lìngua sarda, cun su grandu arresurtau de acabu ki esti s'adelantamentu de sa Sardinnya.
Una lìngua sarda uniatzada iat a serbiri po fai comunigai is sardus de bariedadis diferentis?
Ma candu mai eus tentu abisonju de una morfologia amesturada?
Iat scritu Perdu Perra in «L'Unione Sarda»: «Chi conosce bene una varietà di sardo è nella condizione di capire senza nessun problema anche un parlante di un'altra varietà. Non dimentichiamoci che prima che si parlasse l'italiano, i sardi si capivano benissimo pur parlando varianti diverse».
S'idea ki is istituiduras depant umperai una lìngua e/o una bariedadi sceti, est un'idea beça, sobrada, k'iat tentu sustennimentu - ma arrennèscida nou! - in is sègulus passaus, in su tempus de su faimentu de su stadu modernu, candu is urreis pensanta:
unu stadu > una natzioni > una lìngua > una bariedadi.
Is urreis pensanta di aici ca ndi d'iat essi intrau in busçaca de prus, po no depi pratziri su poderi cun nisçunus. Anti fatu gherras e bocimentus po circai de lompi a custa tenta, ma no nci funti arrennesçus mai, e bolit nai ca su sentidu de su pòpulu a s'acabu esti prus forti de is armas, e tìrat a un'atra parti.
Una lìngua sarda uniatzada, est a nai una morfologia amesturada iat a fai dannu puru, ca nisçunus si nc'iat at arreconnosci de manera cumpria, e duncas nisçunus iat essi satisfau e strumbullau a si nci ghetai.
Cument'iat a fai a nasci s'acàpiu intr''e is genias, ki imparaus a is pipias/us una bariedadi diferenti de sa ki si fuèddat in su logu? Cumenti iat a fai unu a da fueddai, sciendi ki mancu in sa famìlia sua da fuèddanta?
A kini bolit una morfologia uniatzada nàrat ca no est aici, ca a scriri de sa pròpiu morfologia no bolit nai a da pronuntziai a sa pròpiu manera. Calancunu - pagus, po su parri miu - at a podi pensai custa cosa in bona fidi puru, ma sa realidadi du smincit, ca oi sa tzivilidadi e sa curtura nosta no est prus una tzivilidadi e una curtura "fueddada" ma scrita, sempri prus pagu fueddada e sempri prus scrita.
Po cussu oi esti sa scriidura ki bincit, e at a binci sempri de prus, po cussu ki boleus fai ligi -is canis- no podeus scriri -sos canes-, depeus scriri -is canis- e totu [4] .
Su dannu iat'essi ca, bincendi sa scriidura, a s'acabu nd'iant a bessiri bariedadis sbisuriadas, ki sa genti no si nc'iat a arreconnnosci, fendi arrui su sardu prus in basçus ancoras.
A s'acabu sa kistioni est crara meda: po su ki spètat a sa grafia sa cosa mellus est a pigai po totu is bariedadis sa grafia sarda autònoma [5] , mentras po su ki spètat ais bariedadis serbit pagu pagu prus logu:
Po nai,
1) sa provinça 'e Casteddu at a umperai su campidanesu sceti
2) sa provinça 'e Aristanis at a umperai campidanesu e logudoresu
3) sa provinça 'e Nùgoro at a umperai campidanesu [6] , logudoresu e nugoresu
4) sa provinça 'e Tàtari at a umperai logudoresu.
S'arrejoni 'e totu at a umperai campidanesu, logudoresu e nugoresu.
Po su ki spètat a is atras bariedadis fueddadas in Sardinnya ki no funti parti de su sistema linguìstigu sardu (gadduresu, tataresu, cadelanu, tabarkinu), sa kistioni esti crara e simpli acetotu:
[1] Sa sintassi (est a nai sa manera de apariçai sa fràsia, s'arringheramentu de is partis de sa fràsia) inveças no ìntrat in custa mistioni, jai ki, de sei e totu, esti sa pròpiu po totu is bariedadis.
Po nai, sa sintassi de is preguntas, ki bolit su verbu a s'acabu de sa fràsia, esti sa pròpiu in totu is bariedadis:
1) campidanesu: biu d'asi?[2] Innoi no bollu arrepiti cosa ki s'agàtat spricada beni in atrus logus jai. A kini ndi bolit sciri de prus, poit'est ki sa grafia de s'italianu no àndat beni, fait a si castiai su documentu a pitz''e sa grafia ki eus postu in custas pàginas e totu.
[3] Is bariedadis de su sardu funti duas ki pigaus su nugoresu a suta-bariedai de su logudoresu (po cussu iant'essi Campidanesu e Logudoresu sceti), tresi ki pigaus su nugoresu a bariedadi ke is atras (po cussu iant'essi Campidanesu, Logudoresu, Nugoresu)
[4] Custa kistioni balit no po sa L.S.U. sceti, ma po sa preposta de Arrobertu Bolognesi puru. Ki custa segundu preposta fetzat un'amesturu intr''e is bariedadis prus democràtigu, pighendi cosa siat de su logudoresu-nugoresu ke de su campidanesu in partis ogualis, est cosa bera, ki no teneus barrancus a arreconnosci. Ma custu no mùdat sa kistioni: is sardus iant a depi scriri una bariedadi ki no esistit in perunu logu.
A kini nàrat ca is fueddus sardus funt is pròpius, e ca a mudai esti sa fonètiga sceti, nàrat una cosa sballida. Difatis sa fonètiga est una mudàntzia in su pronùnçu, ma pitica, intr''e sa pròpiu bariedadi e totu.
Po nai: -giocatore-
1) Casteddayu: -Jogarori- (ma si scrit sempri -Jogadori-)Po nai: -sole-
1) Casteddayu: -Soli- e totu[5] Càstia sa noda (2).
[6] Totu s'Ollasta, su Sarcidanu, sa Brabaxa 'e Seulu fuèddanta campidanesu, e prus a pitzus puru, finsas a Aritzu e no sceti, sa fueddada est una suta-bariedadi de campidanesu.
[7] Bogaus Luras e Terranoa [Olbia], ki fuèddanta logudoresu, po arrexonis stòrigas ki imoi no serbit a nai.
[8] Po sa Gaddura, Tàtari e S'Alighera esti su logudoresu, po Cralu-Forti e Calasedda su campidanesu.
|
|
![]() |