de Amos Cardia
De unu cant''e tempus intendeus nai ca sa lìngua sarda est pesendisindi a vida noa, e ca custu fatu at a podi portai a sa Sardinnya un'amelloramentu de sa sotziedadi e de s'economia puru. Nd'intendeus fueddai ca oi, gràtzias a su traballu de trint'annus de unas cant''e personis ki si funti sacrifigadas, teneus una parigh''e leis (s'arrejonali 26/97 e s'italiana 432/99) ki ant arreconotu ki su Sardu est una lìngua, ki is Sardus funt una minoria linguìstica. Custu bolit nai ca pòdinti fai cumenti faint in Europa jai jai totu is atras minorias linguìsticas ki, ki no du scieis, nci funt in su prus 'e is Istadus.
Ita fàinti custas minorias linguìsticas? Cosa meda, ma sa ki còntat de prus est ca impàranta sa lìngua insoru in is iscolas, impari a totu is atras scèntzias.
E it'est sutzedendi in Sardinnya?
Est sutzedendi ca is nemigus 'e su Sardu, ca anti cumprèndiu a nca est girendi su bentu, no nanta prus ca su Sardu no balit nudda, nanta ca balit meda e ca issus du bolint ajudai, ma no anti spaçau de du nai ca jai ndi bògant una filera 'e trobeddas ca si cumprendit illuegus ki tenint un'innyoràntzia manna e ki no ndi tèninti gana mancu pitica.
E totu custu du nanta
in Italianu o, ki pròpiu du dèpinti nai in Sardu, in d-unu Sardu ki
est totu italianizau. Is trobeddas ki ndi bòganta
das scriu prus a mannu e nieddas, in Italianu cumenti das nàrant issus/as.
Siat craru ca no boll'ofendi a nisçunus: unas cant''e preguntas podint
essi leìtimas e, po sa genti ki no at pòtziu studiai, no est una crupa
a no-i sciri ita parti pigai, ca nisçunus dis at mai spricau is kistionis.
Po cussu arrespundu a totu is preguntas, perou in su mentris
arregordaisì ca una lei a sola no at mai cambiau nudda: su traballu
po diaderus depit ancora cumentzai, e depit cumentzai de pressi e
a forti.
"ma qual è il vero sardo?"
No esistit unu Sardu beru e unu o prus sardus farsus, custa est una manera sballiada de poni sa kistioni , e pòrtat a nai scimpròrius sceti. Sa beridadi scientìfiga esti ki su Sardu no esti una lìngua unìdaria ma esti unu sistema linguìstigu, ki tenit duas bariedadis: su Campidanesu e su Logudoresu.
Custas duas bariedadis de su Sardu tèninti cosas ogualis ma cosas diferentis puru, ca anti tentu una stòria diferenti. Su Campidanesu est nasçu prima e po-i cussu at acutu a connosci atras lìnguas e a s'amanniai de prus de su Logudoresu, ki est nasçu a pustis. Nci tèninti sa pròpiu dinnidadi, ca funti ke dus fillus de sa pròpiu famìlia: unu nasçu a primu e unu nasçu a pustis. Eus a nai ca unu fillu mannu nci tenit prus pagu dinnidadi, est budru, sceti ca nascendi prima at connotu prus genti e at fatu prus sperièntzia de su piticu? No, antzis, est cosa bona ki unu s'amannit e fetzat sperièntzia, ca aici impàrat prus cosa e podit nai prus cosa.
Ki ndi bogaus Campidanesu e Logudoresu cun totu is suta-bariedadis insoru, is atras bariedadis fueddadas in Sardinnya (est a nai su Gadduresu, su Tataresu, s'Aligheresu e su Tabarkinu) no funti parti de su Sadru ca no funti nasças de issu, funti nasças de atras lìnguas, e po-i cussu no si pòdinti nai lìngua sadra. Custu no bolit nai ki sìanta bariedadis lejas o ki is personis ki das fuèddanta no sìanta sardus o atrus scimpròrius aici: imoi a nosu si ndi depit importai de sa beridadi scentìfiga a pitz''e sa lìngua sceti1.
1 Un'atra borta eus a porri spricai de innui funti nasças custas bariedadis e cument'est ki funti fueddadas in Sardinnya, su pròpiu eus a porri spricai cumenti fait sa scèntzia a scuberri e a nai ca una bariedadi est filla de una lìngua e no de un'atra.
"ma quale sardo dobbiamo parlare?"
Donniunu e donniuna fueddit su Sadru de su logu a nca bivit, cirkendi de ndi bogai totus is amanças de s'Italianu ki at tentu in cust'urtimus annus, e cirkendi de amanniai su nùmuru de is fueddus scìpius puru. A kini fuèddat una de is bariedadis ki eus nau prima, ki no funti sardu, sigat a das fueddai, ca bàlinti meda su pròpiu, ca de sinunca mòrinti, e donnya borta ki morit una lìngua o una bariedadi, kalikisiat, esti ke unu steddu ki si ndi stùdat, i est prus pagu luxi po totus.
"ma, nel paese vicino al mio, molte cose le chiamano in modo diverso!"
Candu unas cant''e personis nàrant una cosa in d-una manera e un'atras cant''e personis nàranta sa pròpiu cosa de un'atra manera, bolit nai ca sa lìngua ki fuèddanta nci tenit sinònimus meda, e custu est apretziau a cosa bona, ca bolit nai ca sa lìngua est manna.
Est aici po calikisiat lìngua, Italianu puru: po nai, a s'akuadera nosu di naraus lavandino, in d-un'atra arrejoni di nàranta acquaio e in d-un'atra arrejoni ancoras di nanta lavello, e aici nendi po bai e circa cantus fueddus. No nç'at nudda de si spantai, no est mai mortu nisçunus, ca totus, ca s'Italianu d'eus studiau in iscola, scieus ca cussa cosa si podit nai cun cudd'atru fueddu puru e si cumprendeus, mancai totus sigheus a imperai is fueddus e is maneras 'e nai ki si pràxinti de prus. Ki su Sardu d'eus ai conosci totu, ke s'Italianu, est a nai ki du studiamus ke s'Italianu, est a nai in iscola, at essi di aici po su Sardu puru, e nisçunus s'at a porri kesçai po cumenti fuèddanta in sa bidda a canta.
"ma come lo dobbiamo scrivere?"
No est umperada un'ùniga manera 'e scriri ca su Sardu no at tentu mai unu connotu in s'ofitzialidadi e po cussu nisçuna istituidura, ni su Stadu ni s'Arrejoni, at mai studiau e impònniu una manera 'e scriri ( di nanta grafia ) a pitz''e is atras. S'Arrejoni at circau de du fai, ma su ki at fatu no est praxu a nisçunus (e mancu mali, po su parri miu) e insaras seus ke a su cumintzu, cun in prus su fatu ki s'Arrejoni, fendi mali su traballu, at pèdriu tempus e spèndiu dinai po de badas.
A oi, comuncas, sa kistioni no est mancu incarraxada meda, ca prus o mancu funt umperadas duas grafias sceti: una ki pìgat de s'Italianu, italianista, e un'atra ki s'est agatada sa maner''e scriri a intr''e su naturali de su Sardu e totu, autònoma, ken''e pigai tropu de s'Italianu, ca tanti no nci nd'est abisonju e antzis a su Sardu ndi d'ìntrat de prus aici. Po si fait cumprendi, custu est su pensamentu de mei puru e duncas sa manera 'e scriri autònoma esti sa ki ligeis de mei.
Sa grafia italianista cìrcat de scriri is sonus de su Sardu a sa manera italiana, ma custa est una cosa ki no àndat beni, siat ca su Sardu nci tenit sonus ki s'Italianu no tenit (po ndi nai unu: sa x de cìxiri) e siat ca su Sardu nci tenit arrègulas craras diferentis meda de is de s'Italianu (po ndi nai una: su iadu invecis de su ditongu), e insaras ki nosu du scriemus a s'italiana, cun su tempus eus a pedri totu custas cosas nostas e d'eus ai fai prus pòburu sempri.
Labai ca custa no est cosa ki nau deu sceti: est cosa ki imparaus de is atras minorias linguìsticas ki funti prus a innantis 'e nosu, e funti prus a innantis 'e nosu pròpiu ca anti cumprèndiu ca ki boliant aporegai e amanniai su scusorju insoru no depianta umperai sa grafia de sa lìngua dominadora, ca aici iat essi stètiu a si bociri a solus. Custu est bàlliu po is cadelanus, po is bascus e po is gallegus a faci 'e su Castillyanu, po is ocitanus a faci 'e su Frantzesu, po is ladinus a faci de s' Italianu e de su Tedescu puru2: no si cumprendit, biendi custus pòpulus ki funti amellorendi meda, poita no at a depi balli sa pròpiu cosa cun is sardus a faci 'e s' Italianu.
In prus, is ki umpèranta sa grafia italianista no funti de acòrdiu mancu a intr''e issus 'e totu, ca donniunu si ponit arrègulas suas e mancai càmbiat un'arrègula issu e totu de una fràsia a un'atra. Custu sutzedit ca sa grafia italianista no est su frutu de unu scrucùlliu scentìfigu a pitz''e su naturali de su Sardu, fin''e in is cosas prus piticas, ca esti invecis s'unìga manera 'e scriri ki s'anti imparau in iscola, perou po s'Italianu, e insaras unu sighit a da imperai po su Sardu puru. Custu fait su dannu ki apu nau prima, e in prus fait su dannu ca ki unu ki no est italianu bolit imparai su Sardu (e funti medas), prima nci depit passai unu tant''e tempus a s'imparai s'Italianu e a pustis sceti at essi bonu a scriri e a ligi su Sardu a grafia italianista.
Invecis sa grafia autònoma, ki est su frutu de unu scrucùlliu scentìfigu po arrespetai totu su naturali e totu is sonus de sa lìngua, ponit a craru totu e donnya arrègula nci tenit un'arrexoni studiada, e a pustis unu ki no ndi scit nudda puru s'indacàtat ca di benit mellus a ligi, mancai siat de un'atra bidda de sa su scriidori, mancai atesu meda, e labai ca custu po nosu sardus nci tenit un'importàntzia manna.
2. Is cadelanus funti
una minoria linguìstica forti meda e bivint in sa Catalonnya, s'arrejoni
de Barcellona; funti fortis is bascus puru, ki bivint is su susu 'e
sa Spannya, faças a sa Fràntzia; is gallegus bivint in sa Galìtzia,
in sa Spannya 'e Susu sempri, perou faças a su Portugaddu; is ocitanus
bivint in sa Proventza, s'arrejoni de sa Fràntzia 'e Basçus; is ladinus
bivint in su Friuli e in sa Sbìtzera.
"ma non è giusto imporlo ai bambini"
"ma se lo si impone come materia scolastica, ai bambini passa la voglia!"
"ma a mio figlio glielo insegno io!"
Custa kistioni, ki su Sadru si depat imparai a is pipius e a is pipias in is iscolas, est sa ki si nanta essi sa prus traballosa, ma no est aici, ca est fàtzili meda ke is atras, ki unu sa cosa da bolit fai. Sa kistioni est una sceti: su bilinguismu du boleus, eya o nou? Bilinguismu bolit nai ca sa lei arreconoscit a su Sardu de essi una lìngua, e custu est sutzèdiu jai, e insaras permitit ki siat imparau e umperau ke sa lìngua dominadora e ofitziali, ki esti s'Italianu.
E insaras, s'Italianu est imparau in is iscolas? Est una matèria scolàstiga de fai a marolla? Est impònniu a is pipius e a is pipias a du studiai? Eya, eya, eya. E podint una mama o unu babu a nai a sa scola de ndi tirai s'Italianu a su fillu ca tanti si du impàrant issus? No.
E insaras, ki naraus ki su Sadru depit tenni dinnidadi oguali a sa de is atras lìnguas, no si cumprendit poita a pustis no eus ai depi bolli ki sa scola si fetzat a su Sardu ke a is atras lìnguas, fendisiddu imparai beni, de manera studiada, ke calikisiat atra scèntzia. E labai ca ki su Sadru no est imparau imoi, beni, de is pipius e de is pipias, a intr''e cincuant'annus at essi mortu jai, e custa no est cosa ki nau deu, est cosa ki nàrat sa realidadi de totu is minorias linguìstigas de calikisiat Stadu.
Lòmpius a inoi is nèmigus 'e su Sadru ant a nai: "ma chi deve insegnarlo? Ma come deve essere insegnato? Ma non ci sono maestre e maestri di sardo! Po imoi si podit cumentzai imparendi su Sardu a is maistus e a is maistas ki nci funti jai, ki a pustis d'ant a depi imparai a is pipius e a is pipias. Est cosa ki s'est fendi jai in d-unas cant' 'e biddas, ma tòcat a da fai in donnya logu, prima ki siat trigadiu, e ki s'amànniat s'interessu s'ant a amanniai is istùdius puru e at a nasci cun ofitzialidadi sa truma de is imparadoris/as de Sardu.
Ant a sighiri: "ma quale varietà deve essere insegnata?" Du cumprèndinti totus ca s'ùniga cos''e fai est a imparai su Campidanesu a nca fuèddanta Campidanesu e sa pròpiu cosa po su Logudoresu, in donnya logu amostendi s'atra bariedadi puru e is suta-bariedadis, sa de sa bidda, o de sa tzitadi, e is de is atras biddas e tzitadis. Est totu cosa ki si scit e ki si porit imparai, ki si stùdiat in is librus e in is logus.
In sa Gaddura, a Tàtari, a s'Alighera, a Craluforti e a Calasedda at'essi cosa justa a imparai sa bariedadi insoru, impari a Campidanesu e Logudoresu, ma a manera scentìfiga sempri, amostendi su ki est Sadru e su ki nou e poita.
"solo le nonne possono insegnarlo!"
Unu contu est a fueddai una lìngua, mancai de sempri, un'atru contu est a da connosci scentifigamenti, est a nai a ndi conosci is leis, is arrègulas e sa stòria puru, po porri spricai calikisiat cosa a pitz''e sa lìngua e a pitz''e su naturali suu.
Nau custu tòcat a amiti ca is ayayas italianìzanta ke is atras personis, e mancai de prus puru, ca sigumenti ca no anti pòtziu studiai meda, no nci tèninti is ainas po sciri e po s'arregordai su ki est justu e su ki est sballiau. In prus labai ca no abàstat a sciri, mancai unu scipiat no-i sciu ita, tòcat a sciri spricai e a sciri imparai puru, e sa de spricai e de imparai est un'atra scèntzia, ki di nanta didàtiga3, ki bolit imparada su pròpiu.
3 Didàtiga est unu fueddu ki ndi benit de su verbu aregu didasco, ki difatis bolit nai imparai.
"ma il sardo è la lingua degli affetti, insegnarlo nelle scuole vorrebbe dire snaturarlo!"
Su Sardu, candu fiat s'ùniga lìngua ki si sciat, fiat lìngua po su traballu e po sa festa, po sa familla e po is amigus, po s'amigàntzia e po sa tìrria, fiat sa lìngua po totu is cosas 'e sa vida.
Oi su Sadru est prus pagu imperau perou no est berus ki est abarrau lìngua po is carinnyus sceti e antzis, oi est po is carinnyus e totu ki no benit umperau: eus mai biu a unu piçokeddu aburtzendi a una piçokedda in Sardu? Ma candu mai?
E comuncas, puru ki fiat sa lìngua de is carinnyus, at'essi cosa bona a du studiai e a du imparai beni, po fai de manera ki s'espresseus mellus, e po-i cussu ki arrenesçaus mellus, in is carinnyus puru. O depeus abarrai fueddendi e bivendi cun is pròpius dexi fueddus sempri?
"ma manca il linguaggio scientifico e specialistico!"
A oi amàncant is fueddus scentìfigus e spetzialìstigus ca is Sardus, sigumenti ca fìanta pòpulu dominau, no anti pòtziu studiai calikisiat scèntzia cun sa lìngua insoru, ca is Piemontesus d'ìanta proibiu. Sa scèntzia fiat fata caminai fueddendi Italianu sempri, e aici, passendinci is annus, mentras s'Italianu s'inginnat po agatai is fueddus e is nòminis po is iscubertas e is imbentus nous, su Sardu abarrat agoa, sempri de prus, finsas a cument'est oi.
Custu est su ki est sutzèdiu ma no est nau ki at a depi essi sempri aici, ca sa Stòria est prena de lìnguas abarradas agoa ki si ndi funti torradas a pesai. Una po totus: s'Italianu, ca finsas a su millecincuxentus d'amancant is fueddus scentìfigus e spetzialìstigus de cussu tempus, ki invecis dus teniat su Latinu. Su primu a imperai s'Italianu po kistionis scentìfigas e spetzialìstigas fut Nenardu Da Vinci, e totus di naranta ca fiat macu a s'imbentai fueddus nous in Italianu, ca tanti fiat tropu agoa e ca no iat ai sodigau mai su Latinu. Nenardu dus iat lassaus a cantai fendi unu traballu bonu meda po sa lìngua e po totu sa sotziedadi puru (sa pròpiu kistioni fait a da fai po Galileu Galilei puru) e su pròpiu depeus fai nosu, ca tanti, studiendi su Sardu scentifigamenti, sa manera po tradusi beni calikisiat fueddu s'agàtat illuegus i est prus fàtzili de su porit parri.
Po custa tenta su ki at traballau prus de totus est Antoni Lèpori4, ki si scriu unus cant''e fueddus agataus de issu po si fai cumprendi sa mecàniga: lavatrice, sçakuadora; dizionario, fueddàriu; insetticida, boci-sìntzulu; carta vetrata, paperi 'e imbidri; stuzzicadenti, lìmpia-dentis; e aici nendi.
4 De Antoni Lèpori est bessia sa primu gramàtiga sarda ki sprìcat sa lìngua in Sardu e totu ( Antoni Lèpori, Gramàtiga Sarda po is Campidanesus, Edizioni C.R., Quartu S. Elena, 2001. ); custu at bòfiu nai a tradusi e a umperai in Sardu totu is fueddus spetzialìstigus de sa lìngua, po nai: aggettivo, açungidori; vocale, boxali; punto di domanda, puntu preguntadori; apostrofo, alita; e aici nendi.
"io son d'accordo, però chi non è d'accordo.? Non è giusto!"
"e se a uno non piace? Lo deve parlare per forza?"
A kini no di praxit at a sighiri a fueddai in Italianu, bilinguismu bolit nai ca donniunu sçobèrat su ki bolit, a pustis ki toteduas is lìnguas funt agilitadas a sa pròpiu manera.
Nisçunus at a cumandai a is pipius e a is pipias a fueddai in Sardu ki no ndi tèninti gana, perou in iscola a s'ora 'e Sardu ant a depi fueddai in Sardu, cument''e a s'ora 'e Italianu fuèddant in Italianu, e a s'ora 'e Ingresu fuèddant in Ingresu. A pustis, kini bolit sighiri sigat, kini no bolit sighiri no sigat, no ndi fait nudda, sa kistioni est ca is duas lìnguas depint essi agilitadas a sa pròpiu manera sceti.
Imprentau in: - Questasinnai Rivista Trimestrale di Sinnai, n. 65, Ottobre 2000 - Gennaio 2001, pagg. 67 - 69.|
|
![]() |