Sa dantza de is matzamurreddus

Una fiuda, ki teniat una filla ki di naranta Gordiana, ki si nci fiat coyada cun d-unu fiudu, ki teniat una filla ki di naranta Serena. Sa bìrdia tirriat a Serena, ki fiat bella e bona, e donat totu a Gordiana, ki intamis fiat leja e mala.

Sa familla biviat in d-unu casteddu 3 millyas a tesu de sa bidda. Po nci lompi, tocat a truessai unu padenti de faus de mill'annus. In sa perra de su mori ki sperrat su padenti du iat una pratzixedda: e innia, aici naranta, dònnia noti de lugori s'atobiant is matzamurreddus, ki ballant a tundu e fìanta brullas malas a is biaxadoris.

Sa bìrdia, ki iat intèndiu su ki contanta, unu domìnigu a meri', a pustis cena, at nau a sa filla:

- Serena, apu scaresçu su lìburu miu de pregadorias in sa cresia de sa bidda: bai e circamiddu.

- o mama, la ki est scuriu, deu timu!

- piticu su lugori, e ita cosa est ?! acabamidda e bai illuegus!

- asumancu mandami'a Gordiana po mi fai cumpangia!

- no! Gordiana abàrrat innoi a mi fai cumpangia. Ayò, bai!

Serena si nci fiat citia e si nci fiat posta a caminai. Fiat lòmpia a su padenti e at cumentzau a caminai prus a bellu. E totu in d-unu at biu in mesu a is àrburis, sa pratzixedda, totu luxosa po mori de su lugori. At castiau mellus, e at biu a is matzamurreddus baddendi in mesu a s'arruga. Ken''e sulai, dus at castiaus a palas de unu truncu: fìanta tzumburudus e tzopus ke becixeddus, piticus ke pipius, a braba longa e arrùbia, a giponi arrùbiu e birdi e a cugutu puntudu.

Fìanta fendi su ballu tundu, a cantzonedda scrillitosa ki d'acumpanjat is tzerrius de is pillonis ki bessint a de noti. Serena fiat timendi meda meda, ma no podiat sçoberai: a furriai a nke sa bìrdia ken''e lìburu no fiat, e at detzìdiu a bessiri de su cuadroxu fendi finta de essi sullena. Candu d'anti bia, is matzamurreddus birdis si funti stesiaus de is arrùbius e si nci funti postus a is ladus de s'arruga, comenti ki di lassèssinti su caminu. E candu sa piçoca si nc'est agatada in mesu issus d'anti serrada in d-unu circu, ballendi. E unu matzamurreddu d'at donada unu cordolinu e una fìlixi.

- o sa pipia bella, balla imparis a nosu!

- a bonolla, ki si 'onat prexeri..

e Serena at ballau a lugori, aici beni ki is matzamurreddus si funti frimaus in circu a da castiai.

- oh! Ta piçokedda bella e donosa! - at nau unu matzamurreddu.

Su de duus at nau:

- ki issa bessat de una perra prus bella e donosa de su ki est imoi.

Su de tres at nau :

- oh ! Ta piçokedda suavi e bona !

Su de cuatru at nau:

- ki issa bessat prus bella e suavi de su ki est imoi!

At nau su de cincu :

- e ki una prella nd'arruat de s'origa de manca dònnia borta ki ndi bessat unu fueddu de buca.

Su de sesi at nau :

- e ki arrennesçat a tramudai in oru totu su ki at a bolli.

- aici siat! aici siat! aici siat!...ant tzerriau totu a boxi allirga e tzacarrosa.

Ant torrau a ballai lestrus lestrus, pighendisi' po manu, a pustis ant segau su circu e si nci funti sparèssius.

Serena at sighiu a caminai, est arribada a bidda e at fatu pesai a su scolanu ca sa crèsia fiat serrada.

E la, dònnia borta ki narat unu fueddu, ndi bessiat una prella de s'origa de manca, sartiat in sa pala e nd'arruit a terra. Su scolanu si nc'est postu a das boddiri in pram''e manu. Serena at pigau su lìburu i est furriada a su casteddu. Sa bìrdia d'at castiada spantada, ca luxiat de una bella ki no iat biu mai.

- nudda est sutzèdiu in s'arruga?

- Nudda, mamai.

E at contau totu su ki fiat acadèssiu, dònnia borta ki narat unu fueddu, ndi bessiat una prella de s'origa de manca.

Sa bìrdia si nci tzacada de su feli.

- e su lìburu miu de pregadorias?

- ne', mamai.

Sa ligadura arrogada de peddi e arràmini fiat bessia di oru prenu de prendas. Sa bìrdia, a buca oberta, at detzìdiu de tentai sa pròpiu cosa po sa filla Gordiana. Su domìnigu a pustis, a sa pròpiu ora, at nau a sa filla a andai a pigai su lìburu a sa crèsia de sa bidda.

- totu a sola? A de noti? Mamai, maca sesi?- at nau Gordiana, ki in vida sua pagus bortas sceti iat postu a menti a calincunu. Sa mama a primu at tentau a bonas maneras, a pustis at pèrdiu sa passièntzia e nci nd'at bogada de su casteddu a sticad''e pei.

Gordiana at truessau su padenti i est arribada a sa pratzixedda luxiosa de su lugori. Cussa noti puru is matzamurreddus pitikeddus ant fatu su ballu tundu. Biendi sa piçoca si funti sperraus in duus a is ladus de s'arruga, a pustis ant serrau su circu, e unu de issu est andau a innantis a is atrus, donendiddi su cordolinu e sa fìlixi e narendiddi a ballai imparis a issus.

- deu ballu cun prìncipis e baronis sceti: no ballu cun brabetas ke bosatrus - at nau axeda Gordiana, ghetendi sa fìlixi e su cordolinu e cirkendi de oberri sa cadena de baddadoris pitikeddus a cracinus e pinnigosus.

- ta pipia leja e strupiada !- at nau unu matzamurreddu.

Su de duus at nau:

- ki issa bessat una perra prus mala e bassinera de su ki esti.

- e ki siat tzurrumbuda!

- e ki siat tzopa!

- e ki ndi bessat un'arpau de s'origa de manca dònnia borta ki narat unu fueddu.

- e ki lassit sa baulada dònnia borta ki tòcat calincuna cosa.

- aici siat, aici siat, aici siat!.- anti tzerriau totus a boxi arrennegada e tzacarrosa.

Ant torrau a ballai pighendisi' po manu, a pustis ant segau sa cadena e funti sparèssius.

Gordiana at mòviu is palas i est lòmpia a sa cresia, at pigau su lìburu i est furriada a su casteddu. Candu sa mama d'at bia at ghetau unu tzèrriu:

- Gordiana filla mia! Kini est ki t'at fatu diaici?

- sa nexi est sa bosta, mama sbisuriada, ki m'eis postu ananti a sa sorti mala.

E po dònnia fueddu ki narat nd'arruiat un'arpau a pitzus. At bogau de busçaca su lìburu e d'at donau a sa mama; ma custa d'at lassau arrui tzerriendi de sa sprama.

- Putzidda! Est totu brutu de bàula!

Sa mama fiat disisperada po cudda filla tzopa e tzumburruda, prus leja e prus mala de a primu. Po de badas d'at donada a castiai a is dotoris, po da sanai issus. Ma gordiana fiat tropu leja, e no fiat a fai nudda po d'amellorai. In su mentras si nci fiat spainada sa noa de sa bellesa de Serena, e de dònnia logu arribant is preguntas de principis e baronis; ma sa bìrdia mala narat ca nou a totus.

S'urrei de Persegonia no at tèntiu cunfiantza de is mandatarjus, e at bòfiu andai a personi a su casteddu de sa bellesa famada. Sa bellesa de sa piçoca d'iat cunkistau aici meda ki illuegus at preguntau sa manu de sa piçoca. Sa bìrdia fiat tzakendisi de su feli, ma fiat acatosa ananti a s'urrei e fiat prexada de-i cudda bona sorti. E teniat jai in conca una trassa po nci bogai a Serena e a nci ponni Gordiana. Ìanta detzìdiu jai sa di' de sa coya ki iat a essi stètia sa cida benendi, e s'urrei at mandau a sa sposa arrecadas, aneddus e cannacas a pibionis ki no dus paganta dinai.

Sa de' de sa coya est arribau s'acumpanjamentu urreali po pigai a sa sposa. Sa bìrdia at cuau sa faci de Gordiana a palas de unu belu grussu, e at inserrau a Serena aintr''e unu baullu e at mandau a sa filla a atobiai a s'urrei, ki no si ndi fiat agatau de nudda e d'at fata artziai a sa traca. Ianta detzìdiu ki Gordiana sa leja no depiat mancu sulai, po no fai bessiri is arpaus. S'urrei di narat fueddus durcis, ma issa abarrat citia.

- o sa sroga, poitz est ki sa sposa mia abàrrat citia?

- est bregunjosa, o s'urrei.

- e cun totu ki s'atra di' fiat aici garbosa cun mei..

- s'importàntzia de custa di' da fata bessiri muda..

S'urrei castiat cun ternura sa sposa.

- Serena, boga su belu, ti bollu biri asumancu po unu mamentu!

- no, no fait, o s'urrei - d'at frimau sa bìrdia - s'araxi frida de sa traca d'iat a amaganjai!

A pustis ki da còyat, da bit.

Sa crèsia fiat acanta, sa trassa pariat bessendi beni e sa mama fiat jai pensendi ki iat bintu. Ma passendi acant''e un'arritzolu, Gordiana at nau kena passièntzia:

- mama, tengu sidi!

No iat mancu acabau ki tres arpaus ndi fìanta calaus currendi in su bistiri de seda arba.

S'urrei si nci fiat pesau, stremessendisi', e at bogau su belu a sa sposa. Est aparèssia sa faci leja e arrennegosa de Gordiana.

- o s'urrei, custas duas malintrannyadas si bolìanta cullunai!- at nau una gàrdia.

S'urrei at fatu frimai s'acumpanjamentu in mesu a s'arruga, at pigau unu cuaddu e a lestru meda est andau a su casteddu de sa sposa.

At artziau is scalas e at inghitzau a tzerriai a boxi manna.

-Serena! Serena! Aundi seis?

- innoi o s'urrei!

- aundi?

- aintr''e su baullu!

S'urrei at obertu su baullu a punta de spada e at bogau su cobercu.

Serena s'est pesada illuegus, scalixia e bella. S'urrei d'at pigada in bratzu, d'at artziada a cuaddu, i est torrau a nka s'acumpanjamentu fiat abetendiddu. Insandus ìanta fatu su sposalìtziu urreali.

De sa bìrdia e de sa filla mala, fuias in mesu a is padentis, no nd'anti scìpiu prus nudda.

Imparaus de sa fàbula